
рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрдорд░्рд╢ рдФрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдз्рд░ुрд╡ीрдХрд░рдг: рднाрдЬрдкा рд╡िрдзाрдпрдХ рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рд╡ीрдбिрдпो рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рдПрдХ рдЧрд╣рди рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╡рд░्рд╖ реирежреирел рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рдПрдХ рдРрд╕ा рдоोрдб़ рдЖрдпा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоीрдбिрдпा, рд╕ीрдоा рдкाрд░ рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдмрдпाрдирдмाрдЬी рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдоुрдж्рджे рдЖрдкрд╕ рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ рдЧрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдЬрдЯिрд▓ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд╣рд░िрдгрдШाрдЯा рд╕े рднाрд░рддीрдп рдЬрдирддा рдкाрд░्рдЯी (рднाрдЬрдкा) рдХे рд╡िрдзाрдпрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ोрдХ рдЧाрдпрдХ (рдХрд╡िрдпाрд▓) рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╣ै। рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рдЙрдкрджेрд╢рдХ рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЬाрд░ी рдХिрдП рдЧрдП рдПрдХ рдЖрдкрдд्рддिрдЬрдирдХ рд╡ीрдбिрдпो рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣ै। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдкрдоाрди рдХा рдоाрдорд▓ा рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╕ीрдоा рдкाрд░ рд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╕ूрдЪрдиा рдпुрдж्рдз (Information Warfare), рдФрд░ рдЖрдЧाрдоी реирежреирем рдХे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХी рд░рдгрдиीрддिрдХ рдмिрд╕ाрдд рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै 1।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз: рдПрдХ рд░рдгрдиीрддिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджिрд╕ंрдмрд░ реирежреирел рдХे рдЕंрддिрдо рд╕рдк्рддाрд╣ рдоें рдПрдХ рдХрдб़ा рд░ुрдЦ рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рдиेрддा рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдХे рдЙрд╕ рд╡ीрдбिрдпो рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХो рдЕрдкрдоाрдирдЬрдирдХ рддрд░ीрдХे рд╕े 'рд╢ाрджी рдХा рдк्рд░рд╕्рддाрд╡' рджिрдпा рдЧрдпा рдеा 1। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдз рдХрдИ рдоाрдпрдиों рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдк्рд░рдердо рджृрд╖्рдЯрдпा, рдпрд╣ рдПрдХ рднाрдЬрдкा рдиेрддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдзुрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╡िрд░ोрдзी, рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी, рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХा рдоाрдорд▓ा рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рд░ी рдФрд░ рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рд╣ै। рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рддृрдгрдоूрд▓ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ (рдЯीрдПрдорд╕ी) рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдиेрддृрдд्рд╡ рдХी рдЗрд╕ рдоुрдж्рджे рдкрд░ 'рд░рд╣рд╕्рдпрдордпी рдЪुрдк्рдкी' рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХा рддрд░्рдХ рд╣ै рдХि рдЬो рдкाрд░्рдЯी 'рдмांрдЧ्рд▓ा рдиिрдЬेрд░ рдоेрдпेрдХेрдИ рдЪाрдп' (рдмंрдЧाрд▓ рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХो рд╣ी рдЪाрд╣рддा рд╣ै) рдХे рдиाрд░े рдкрд░ рд╕рдд्рддा рдоें рдЖрдИ, рд╡рд╣ рдПрдХ рд╡िрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рдиेрддा рдХे рдЕрдкрдоाрди рдкрд░ рд╢ांрдд рдХ्рдпों рд╣ै 1।
рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдЙрд╕ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╢ैрд▓ी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡े рд╕ंрдЧीрдд рдФрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирдордд рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдиेрддा рд╣ैं, рдЬो рдХि рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдкूрд░्рд╡ी рдкाрдХिрд╕्рддाрди (рдЕрдм рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢) рд╕े рдЖрдП рд╣िंрджू рд╢рд░рдгाрд░्рдеिрдпों рдХा рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ै 3। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╡िрд░ोрдз рдХेрд╡рд▓ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдмंрдЧाрд▓ рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрдк्рд░рднुрддा рдФрд░ рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░рднाрд╡ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рд╕्рдЯैंрдб рд╣ै। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдлेрд╕рдмुрдХ рдкोрд╕्рдЯ рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдмрдпाрдиों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдЯीрдПрдорд╕ी рдХा 'рддुрд╖्рдЯिрдХрд░рдг' рдоॉрдбрд▓ рдЕрдм рдЗрддрдиा рдЖрдЧे рдмрдв़ рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕ीрдоा рдкाрд░ рдХे рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдХो рднी рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рдоाрдорд▓ों рдФрд░ рдиेрддाрдУं рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдХрд░рдиे рдХा рд╕ाрд╣рд╕ рджे рд░рд╣ा рд╣ै 1।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдХाрд░्рдпрдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд▓ोрдХрдЧीрдд
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╡िрдзाрдпрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдПрдХ рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी 'рдХрд╡िрдпाрд▓' рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рд╣ै। рд╡े рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕ंрджेрд╢ों рдХो рд▓ोрдХрдЧीрддों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЬрдирддा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं, рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдорддुрдЖ рдмрд╣ुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╣ैं 5। рдЙрдирдХे рдЧीрддों рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рдд्рддाрдзाрд░ी рджрд▓ рдкрд░ рддीрдЦे рдк्рд░рд╣ाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЙрдирдХे рдЧीрдд "рдУ рдордорддा, рдЖрд░ рдЦोрдорддा рдкाрдмे рдиा рдП рдЬीрдмोрдиे" (рдУ рдордорддा, рдЗрд╕ рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрдм рдФрд░ рд╕рдд्рддा рдирд╣ीं рдоिрд▓ेрдЧी) рдиे рдЯीрдПрдорд╕ी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╡िрдорд░्рд╢ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рд╣ै 5।
реирежреирек рдХे рд▓ोрдХрд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рдХे рджौрд░ाрди рднी рд╡े рдмрд░्рджрд╡ाрди рдкूрд░्рд╡ рд╕ीрдЯ рд╕े рднाрдЬрдкा рдХे рдЙрдо्рдоीрджрд╡ाрд░ рдеे, рдЬрд╣ाँ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рдк्рд░рддिрдж्рд╡ंрдж्рд╡ी рд╢рд░्рдоिрд▓ा рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЦिрд▓ाрдл "рдУ рд╢рд░्рдоिрд▓ा рд╕рд░рдХाрд░, рддुрдоि рдиाрдХी рдоोрдиोрд░ोрдЧ рдмिрд╕ेрд╖рдЬ्рдЮ рдбॉрдХ्рдЯрд░" рдЬैрд╕े рдЧीрддों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдеा 6। рдЗрд╕ी рддрд░рд╣, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ीрдПрдП (рдиाрдЧрд░िрдХрддा рд╕ंрд╢ोрдзрди рдЕрдзिрдиिрдпрдо) рдХे рдоुрдж्рджे рдкрд░ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХो "рдордорддा рдЬाрди" рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЧीрдд рдЧाрдП рдеे, рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЯीрдПрдорд╕ी рдиे 'рдЕрд╢्рд▓ीрд▓рддा' рдФрд░ 'рдЕрдкрдоाрди' рдХा рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдХрдб़ी рдЖрдкрдд्рддि рдЬрддाрдИ рдеी 7। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рддाрдЬा рд╡िрд░ोрдз рдЗрд╕ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें рдФрд░ рднी рджिрд▓рдЪрд╕्рдк рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ाँ рд╡े рдЦुрдж рдХो рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд░рдХ्рд╖рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдкेрд╢ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬिрд╕рд╕े рдЯीрдПрдорд╕ी рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें 'рдорд╣िрд▓ा рд╡िрд░ोрдзी' рдХрд╣рдиा рдХрдаिрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпाрдУं рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдвांрдЪा
рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी: рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрде рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкैрда
рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдХे рдПрдХ рдЪрд░्рдЪिрдд 'рд╡ाреЫ' (рдзाрд░्рдоिрдХ рдк्рд░рд╡рдЪрди) рдЙрдкрджेрд╢рдХ рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рд╡ीрдбिрдпो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдкрд░ рд╡ाрдпрд░рд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं 9। рдЙрдирдХे рдк्рд░рд╡рдЪрдиों рдХी рд╢ैрд▓ी рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЙрдд्рддेрдЬрдХ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рд╣ोрддी рд╣ै। рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХो рд▓рдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЙрдирдХा рд╣ाрд▓िрдпा рд╡ीрдбिрдпो рди рдХेрд╡рд▓ рд▓ैंрдЧिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкрдоाрдирдЬрдирдХ рдеा, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдк्рд░рднुрддा рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдиाрджрд░ рдХो рднी рджрд░्рд╢ाрддा рдеा। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдкрд░ рдЬोрд░ рджिрдпा рдХि рдРрд╕े рд╡ीрдбिрдпो рдХा рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╕ीрдоाрд╡рд░्рддी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ोрдиा рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЬोрдЦिрдо рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рдпрд╣ рд╕्рдеाрдиीрдп рдЖрдмाрджी рдХे рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдХो рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै 1।
реирежреирел рдоें рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХा рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा (AI) рдФрд░ рдбीрдкрдлेрдХ рд╡ीрдбिрдпो рд╕े рднрд░ рдЧрдпा рд╣ै। рд╢ोрдз рдФрд░ рддрде्рдп-рдЬाँрдЪ рд░िрдкोрд░्рдЯों рдиे рдкुрд╖्рдЯि рдХी рд╣ै рдХि рдХрдИ рд╡ीрдбिрдпो, рдЬिрдирдоें рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢िрдпों рдХो "рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХрд░рдиे" рдХा рджाрд╡ा рдХрд░рддे рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡ाрд╕्рддрд╡ рдоें 'рд╕ोрд░ा' (Sora) рдЬैрд╕े рдПрдЖрдИ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдж्рд╡ाрд░ा рдмрдиाрдП рдЧрдП рдеे 11। рд╣ाрд▓ांрдХि рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдХा рд╡ीрдбिрдпो рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЬिрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा, рд╡рд╣ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рднीрддрд░ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рддрдиाрд╡ рдХो рдмрдв़ाрдиे рдХी рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдпोрдЬрдиा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓рдЧрддा рд╣ै।
рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЬрдоीрди рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдоें рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдиिрд╣िрдд рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рдоुрджाрдп, рдЬो рдЙрдд्рддрд░ реирек рдкрд░рдЧрдиा рдФрд░ рдиाрджिрдпा рдЬिрд▓ों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै, рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдкूрд░्рдг рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдФрд░ рд╕ीрдПрдП рдХे рдХाрд░्рдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдоांрдЧ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै 3। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдкूрд░्рд╡ рдоें рдпрд╣ рдзрдордХी рднी рджी рдеी рдХि рдпрджि рд╕ीрдПрдП рд▓ाрдЧू рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рддो рд╡े рд╡िрдзाрдпрдХ рдкрдж рдЫोрдб़ рджेंрдЧे рдФрд░ реирежреирек рдХे рдЪुрдиाрд╡ों рдоें рдк्рд░рдЪाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे 3। рдЕрдлрд╕ाрд░ी рд╡िрд╡ाрдж рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдпрд╣ рджिрдЦाрдиे рдХा рдЕрд╡рд╕рд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╡рд░्рддрдоाрди рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдеिрддि рдХिрддрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рд╣ै।
рдорддुрдЖ рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिंрджुрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै:
рез. рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рдкрд╣рдЪाрди: рд╡े рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдпрд╣ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ाрддे рд╣ैं рдХि рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдордЬрдмूрдд рд╣िंрджू рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рднाрдЬрдкा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╣ी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै।
реи. рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдз: рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдЬैрд╕े рдмाрд╣рд░ी рддрдд्рд╡ों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдХे, рд╡े рдЦुрдж рдХो 'рдмंрдЧाрд▓ी рд╣िंрджू рдЧौрд░рд╡' рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рей. рдЪुрдиाрд╡ी рдк्рд░рднाрд╡: рднाрдЬрдкा рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдХрдо рд╕े рдХрдо резреж-резреи рд╡िрдзाрдирд╕рднा рд╕ीрдЯों рдкрд░ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै, рдФрд░ рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдЗрд╕ рд╡ोрдЯ рдмैंрдХ рдХो рдПрдХрдЬुрдЯ рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП 'рдЦрддрд░े' рдХे рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं 3।
рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиाрдо рдХेंрдж्рд░: рд╕ंрд╡ैрдзाрдиिрдХ рдорд╢ीрдирд░ी рдХा рд╕ंрдХрдЯ
рджिрд╕ंрдмрд░ реирежреирел рдоें рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдмीрдЪ рддрдиाрд╡ рдЕрдкрдиे рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рд╣ै। рдк्рд░рдзाрди рдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдиे рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो 'рдиिрд░्рдордо рд╕рд░рдХाрд░' рдХी рд╕ंрдЬ्рдЮा рджेрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХी рдХрдб़ी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рдеी 2। рдЗрд╕рдХे рдЬрд╡ाрдм рдоें, рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдиे рдХेंрдж्рд░ рдкрд░ "рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╕िंрджूрд░" рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдЕрд╕्рдеिрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा 2। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдлрд╕ाрд░ी рд╡ीрдбिрдпो рдкрд░ рд╡िрд░ोрдз рдЗрд╕ी рдмрдб़े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдпुрдж्рдз рдХा рдПрдХ рдЫोрдЯा рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рднाрдЬрдкा рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рд╡рдХ्рддाрдУं, рдЬैрд╕े рдк्рд░рджीрдк рднंрдбाрд░ी рдФрд░ рдЧौрд░рд╡ рднाрдЯिрдпा рдиे рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा рд╣ै рдХि рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХी рд╕рд░рдХाрд░ 'рдЕрддिрд╡ाрджिрдпों' рдХे рд╣िрддों рдХो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рд╕े рдКрдкрд░ рд░рдЦ рд░рд╣ी рд╣ै 13। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрд░्рд╢िрджाрдмाрдж рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдФрд░ рдХोрд▓рдХाрддा рдоें рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдоिрд╢рди рдХे рдмाрд╣рд░ рд╣ुрдП рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдкुрд▓िрд╕ рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджुрдУं рдФрд░ рднाрдЬрдкा рд╕рдорд░्рдердХों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╡िрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдкрд░ рдЪुрдк्рдкी рд╕ाрдзे рд╣ुрдП рд╣ै 13।
рджिрд╕ंрдмрд░ реирежреирел рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣िंрд╕рдХ рдШрдЯрдиाрдПं рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдк्рд░рддिрдХ्рд░िрдпा
рджिрд╕ंрдмрд░ реирежреирел рдХा рдорд╣ीрдиा рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдЪुрдиौрддीрдкूрд░्рдг рд░рд╣ा рд╣ै। рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдоें рд╣िंрджू рдпुрд╡рдХ рджीрдкू рдЪंрдж्рд░ рджाрд╕ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдХी рдмाрдв़ рдЖ рдЧрдИ 8।
рд╕ूрдЪрдиा рдпुрдж्рдз рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдХुрдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рднूрдоिрдХा
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬिрд╕ рд╡ीрдбिрдпो рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рд╡рд╣ рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдЪрд▓ рд░рд╣े рдПрдХ рдмрдб़े 'рд╕ूрдЪрдиा рдпुрдж्рдз' рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। реирежреирел рдоें рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЧрд▓рдд рд╕ूрдЪрдиाрдУं (Misinformation) рдХी рдмाрдв़ рдЖ рдЧрдИ рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП, рдЯीрдПрдорд╕ी рд╡िрдзाрдпрдХ рдорджрди рдоिрдд्рд░ा рдХे рдмाрд░े рдоें рднाрдЬрдкा рдиे рджाрд╡ा рдХिрдпा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдо рдХो 'рдоुрд╕्рд▓िрдо' рдХрд╣ा рдеा, рдЬिрд╕ рдкрд░ рднाрдЬрдкा рдиे рдХрдб़ी рдЖрдкрдд्рддि рдЬрддाрдИ 14। рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рднाрдЬрдкा рдХे рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рд╣ैंрдбрд▓ рд╕े рдмिрд╣ाрд░ рдХा рдПрдХ рдкुрд░ाрдиा рд╡ीрдбिрдпो рд╢ेрдпрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा, рдЬिрд╕рдоें рдкुрд▓िрд╕ рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рд╣ो рд░рд╣ा рдеा, рдФрд░ рджाрд╡ा рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рдпрд╣ рдЯीрдПрдорд╕ी рдиेрддा рдЬрдпंрдд рджाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдкिрдЯाрдИ рд╣ै 18। рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдкुрд▓िрд╕ рдиे рдЗрди рджोрдиों рд╣ी рдоाрдорд▓ों рдоें 'рдлेрдХ рди्рдпूрдЬ' рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕рдЦ्рдд рд░ुрдЦ рдЕрдкрдиाрдпा рд╣ै 18।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ोрдз рдХे рдоाрдорд▓े рдоें, рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдоाрдз्рдпрдоों рдХी рднूрдоिрдХा рдХो рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдлेрд╕рдмुрдХ рдкрд░ рдПрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡ीрдбिрдпो рдЬाрд░ी рдХिрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЯीрдПрдорд╕ी рдиेрддाрдУं рдХो рдЪुрдиौрддी рджी рдХि рд╡े рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдПрдлрдЖрдИрдЖрд░ рджрд░्рдЬ рдХрд░ाрдПं 4। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЯीрдПрдорд╕ी рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рднाрдЬрдкा рдЦुрдж рдРрд╕े рд╡ीрдбिрдпो рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै рддाрдХि рд╡рд╣ 'рд╣िंрджू рдЦрддрд░े рдоें рд╣ैं' рдХा рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рд╕ेрдЯ рдХрд░ рд╕рдХे। 'рд╡ेрдмрдХूрдл' (WebQoof) рдЬैрд╕े рддрде्рдп-рдЬाँрдЪ рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдоों рдиे рд╣ाрд▓ рдХे рд╣рдл्рддों рдоें рдХрдИ рдРрд╕े рд╡ीрдбिрдпो рдХो рдмेрдирдХाрдм рдХिрдпा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХे рднाрд╖рдгों рдХो рдХाрдЯ-рдЫाँрдЯ рдХрд░ рдкेрд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा, рдЬैрд╕े рдХि рд╡рд╣ рд▓ोрдЧों рд╕े 'рдЧрд░ीрдм рдмрдиे рд░рд╣рдиे' рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ рд░рд╣ी рд╣ों 19।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी: рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдорд░्рдпाрджा рдмрдиाрдо рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╢рдд्рд░ुрддा
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдФрд░ рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдХे рдмीрдЪ рдХा рд░िрд╢्рддा рд╣рдоेрд╢ा рд╕े рд╣ी рд╡िрд╡ाрджों рднрд░ा рд░рд╣ा рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдЬрд╣ाँ рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХो "рдордорддा рдЬाрди" рдЬैрд╕े рд╢рдм्рджों рд╕े рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рд╡े рдЙрдирдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдХो рез рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рдХा рдЗрдиाрдо рджेрдиे рдХी рдШोрд╖рдгा рднी рдХрд░ рдЪुрдХे рд╣ैं 7। рдЗрд╕ рд╡िрд░ोрдзाрднाрд╕ी рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЯीрдПрдорд╕ी рдХे рднीрддрд░ рдЙрдирдХे рдк्рд░рддि рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЖрдХ्рд░ोрд╢ рд╣ै। рдЯीрдПрдорд╕ी рдиेрддा рд╢рд░्рдоिрд▓ा рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЙрдирдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो "рдЕрдк्рд░िрдп" рдФрд░ "рдЕрд╕ंрдн्рдп" рдХрд░ाрд░ рджिрдпा рд╣ै 7।
рджूрд╕рд░ी рдУрд░, рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдиे рдЦुрдж рдХो 'рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдЕрд╕्рдоिрддा' рд╕े рдЬोрдб़ рд▓िрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдоें рд╣ुрдИ рдПрдХ рд╢ाрджी, рдЬрд╣ाँ рджूрд▓्рд╣े рдХा рдиाрдо 'рд╕ोрд╢рд▓िрдЬ्рдо' рдФрд░ рджुрд▓्рд╣рди рдХा рдиाрдо 'рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी' рдеा, рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪा рдоें рд░рд╣ी 20। рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдиे рдЗрд╕े рдЕрдкрдиे рдиाрдо рдХी "рдЕрд╕рд▓ी рддाрдХрдд" рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा 21। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рдЕрдлрд╕ाрд░ी рд╡ीрдбिрдпो рдкрд░ рд╡िрд░ोрдз рдЗрд╕ी 'рдиाрдо рдХी рддाрдХрдд' рдФрд░ 'рдиाрдо рдХे рд╕рдо्рдоाрди' рдХे рдмीрдЪ рдХी рдЬंрдЧ рд╣ै। рднाрдЬрдкा рдпрд╣ рджिрдЦाрдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै рдХि рд╡े рдЯीрдПрдорд╕ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдЪिंрддा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдмрд╢рд░्рддे рд╡рд╣ рд╕рдо्рдоाрди рдмाрд╣рд░ी рдпा рд╡िрджेрд╢ी рддाрдХрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪुрдиौрддी рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ो।
рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдХी рднूрдоिрдХा рдкрд░ рдЙрдарддे рд╕рд╡ाрд▓
рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдкुрд▓िрд╕ рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдПрдХ рджोрд╣рд░ी рдЪुрдиौрддी рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै। рдПрдХ рдУрд░ рдЙрд╕े рдзрд░ाрддрд▓ рдкрд░ рд╣ो рд░рд╣ी рд╣िंрд╕ा рдХो рд░ोрдХрдиा рд╣ै, рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЙрд╕े 'рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдЖрддंрдХрд╡ाрдж' рд╕े рд▓рдб़рдиा рд╣ै। рдХोрд▓рдХाрддा рдкुрд▓िрд╕ рдиे рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдПрдХ рджूрд╕рд░े рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЫाрдд्рд░ рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЬिрд╕рдиे рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдоांрдЧ рдХी рдеी 22। рдкुрд▓िрд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдкोрд╕्рдЯ рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ाрдп рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рдпे рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕ीрдзा рдЦрддрд░ा рд╣ैं।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдкुрд▓िрд╕ рдХी рдЗрд╕ рдЪрдпрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ рдкрд░ рднी рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдП рд╣ैं। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рдпрджि рдПрдХ рдЫाрдд्рд░ рдХो рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд▓िрдЦрдиे рдкрд░ рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рддो рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдЬैрд╕े рд╡िрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╢िрдХाрдпрдд рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХी рдЬाрддी? рднाрдЬрдкा рдХा рдЖрд░ोрдк рд╣ै рдХि рд░ाрдЬ्рдп рдкुрд▓िрд╕ рдХा рдк्рд░рд╢ाрд╕рди 'рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрд░рдг' рдХा рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рд╡िрдкрдХ्рд╖ी рдиेрддाрдУं рдХो рдиिрд╢ाрдиा рдмрдиा рд░рд╣ा рд╣ै 23।
рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕ांрдЦ्рдпिрдХीрдп рд╕्рдеिрддि (рдЕрдиुрдоाрдиिрдд реирежреирел)
рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рд░ाрд╣: реирежреирем рдХे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рдХी рдУрд░
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा рдпрд╣ рдоुрдж्рджा реирежреирем рдХे рд╡िрдзाрдирд╕рднा рдЪुрдиाрд╡ों рдХी рд░рдгрдиीрддि рдХा рдПрдХ рдкूрд░्рд╡ाрдн्рдпाрд╕ рдоाрдд्рд░ рд╣ै। рднाрдЬрдкा рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ 'рдкрд╣рдЪाрди рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि' (Identity Politics) рдХो рдЕрдкрдиा рдоुрдЦ्рдп рд╣рдеिрдпाрд░ рдмрдиाрдПрдЧी 24। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдЬैрд╕े рдиेрддा, рдЬो рдорддुрдЖ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдмीрдЪ рдЧрд╣рд░ी рдкैрда рд░рдЦрддे рд╣ैं, рдЗрд╕ рд░рдгрдиीрддि рдХे рдЕрдЧ्рд░рджूрдд рд╣ोंрдЧे। рдЕрдлрд╕ाрд░ी рд╡ीрдбिрдпो рд╡िрд╡ाрдж рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрдЬрдкा рдиे рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд▓рдХ्рд╖्рдпों рдХो рд╕ाрдзрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рд╣ै:
рез. рдорд╣िрд▓ा рдорддрджाрддा: рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдХे рдмрд╣ाрдиे рдорд╣िрд▓ा рдорддрджाрддाрдУं рдХो рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рджेрдиा рдХि рднाрдЬрдкा рд╣ी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ै।
реи. рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा: рдорддुрдЖ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╢рд░рдгाрд░्рдеी рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рднीрддрд░ рдпрд╣ рдбрд░ рдкैрджा рдХрд░рдиा рдХि рдЯीрдПрдорд╕ी рдХे рд╢ाрд╕рди рдоें рд╡िрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеिрдпों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдмреЭ рд░рд╣ा рд╣ै।
рей. рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡िрдлрд▓рддा: рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиा рдХि рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдмाрд╣рд░ी рдЦрддрд░ों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдмोрд▓рдиे рдоें рдЕрдХ्рд╖рдо рд╣ै।
рддृрдгрдоूрд▓ рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЪुрдиौрддी рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдХैрд╕े рднाрдЬрдкा рдХे рдЗрд╕ 'рд╕рдо्рдоाрди' рдФрд░ 'рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा' рд╡ाрд▓े рдиैрд░ेрдЯिрд╡ рдХा рдоुрдХाрдмрд▓ा рдХрд░े। рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдордорддा рдмрдирд░्рдЬी рдиे рдЕрдкрдиी рд░ैрд▓िрдпों рдоें рдЗрд╕े "рднाрдЬрдкा рдХा рдирдлрд░рдд рдХा рдоॉрдбрд▓" рдмрддाрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЬрдирддा рд╕े рдЕрдкीрд▓ рдХी рд╣ै рдХि рд╡े рдЗрди рдмाрд╣рд░ी рднрдб़рдХाрд╡े рдоें рди рдЖрдПं 2।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
рднाрдЬрдкा рд╡िрдзाрдпрдХ рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ी рдХрдЯ्рдЯрд░рдкंрдеी рд░рдлीрдХुрд▓ рдЙрд▓्рд▓ाрд╣ рдЕрдлрд╕ाрд░ी рдХे рдЖрдкрдд्рддिрдЬрдирдХ рд╡ीрдбिрдпो рдХा рд╡िрд░ोрдз рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдХी рдмрджрд▓рддी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рдПрдХ рдЬ्рд╡рд▓ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рджрд░्рд╢ाрддी рд╣ै рдХि рдХैрд╕े рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдк्рд▓ेрдЯрдлॉрд░्рдо рд╕्рдеाрдиीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмрдб़ी рдЪрддुрд░ाрдИ рд╕े рдПрдХ рдЕрд╢्рд▓ीрд▓ рд╡ीрдбिрдпो рдХो рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╣рдеिрдпाрд░ рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЯीрдПрдорд╕ी рдПрдХ рдЕрд╕рд╣рдЬ рд╕्рдеिрддि рдоें рдЖ рдЧрдИ рд╣ै।
рдЗрд╕ рдкूрд░े рд╡िрд╡ाрдж рдоें рд╕рдмрд╕े рдЪिंрддाрдЬрдирдХ рдкрд╣рд▓ू рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдмреЭрддा рд╣ुрдЖ рдз्рд░ुрд╡ीрдХрд░рдг рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рдПрдХ рдУрд░ рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдЬैрд╕े рдиेрддा рд▓ोрдХрдЧीрддों рдФрд░ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рдкोрд╕्рдЯों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕рдоुрджाрдп рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ (рдпा рдЙрдд्рддेрдЬिрдд) рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд░ाрдЬ्рдп рдкुрд▓िрд╕ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдЗрди рд╕ूрдЪрдиाрдУं рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं। реирежреирел рдХे рдЕंрдд рддрдХ, рдмंрдЧाрд▓ рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдЕрдм рдХेрд╡рд▓ рд░ैрд▓िрдпों рдФрд░ рд╕рднाрдУं рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЧрдИ рд╣ै; рдпрд╣ рдЕрдм рдоोрдмाрдЗрд▓ рд╕्рдХ्рд░ीрди, рдПрдЖрдИ-рдЬрдиिрдд рд╡ीрдбिрдпो рдФрд░ рд╕ीрдоा рдкाрд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ंрджेрд╢ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓рдб़ी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै।
рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдХा рд╡िрд░ोрдз рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдЪुрдиाрд╡ों рдоें 'рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрд╕्рдоिрддा' рдФрд░ 'рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा' рд╕рдмрд╕े рдмреЬे рдоुрдж्рджे рд╣ोंрдЧे। рдХ्рдпा рдЯीрдПрдорд╕ी рдЕрдкрдиी 'рдмंрдЧाрд▓ी рдЧौрд░рд╡' рд╡ाрд▓ी рдЫрд╡ि рдХो рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦ рдкाрдПрдЧी, рдпा рднाрдЬрдкा рдХा 'рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕рдо्рдоाрди' рд╡ाрд▓ा рдоॉрдбрд▓ рдорддрджाрддाрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ेрдЧा, рдпрд╣ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдордп рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдЧा। рдлिрд▓рд╣ाрд▓, рдЕрд╕ीрдо рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдХे рдЬрд░िрдП рдЦुрдж рдХो рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рд▓ा рдЦреЬा рдХिрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рджिрдиों рдоें рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрдж рдФрд░ рднी рдЧрд╣рд░ाрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ैi
RASHMI RANJAN