Supreme Court เคा เคเคคिเคนाเคธिเค เคซैเคธเคฒा: เคฎुเคซ्เคค เคถिเค्เคทा เคฆेเคจा เคธเคฐเคाเคฐ เคा เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคเคฐ्เคคเคต्เคฏ, RTE เคे เคคเคนเคค 25% เคोเคा เค เคจिเคตाเคฐ्เคฏ
เคจเค เคฆिเคฒ्เคฒी: เคธुเคช्เคฐीเคฎ เคोเคฐ्เค เคจे เคเค เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคซैเคธเคฒे เคฎें เคซिเคฐ เคธे เคธ्เคชเคท्เค เคिเคฏा เคนै เคि เคेंเคฆ्เคฐ เคเคฐ เคฐाเค्เคฏ เคธเคฐเคाเคฐों เคा เคฏเคน เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคเคฐ्เคคเคต्เคฏ เคนै เคि เคตे 6 เคธे 14 เคตเคฐ्เคท เคी เคเคฏु เคे เคช्เคฐเคค्เคฏेเค เคฌเค्เคे เคो เคฎुเคซ्เคค เคเคฐ เค เคจिเคตाเคฐ्เคฏ เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคถिเค्เคทा เคธुเคจिเคถ्เคिเคค เคเคฐें।
เคฎुเค्เคฏ เคฌिंเคฆु (Key Highlights):
* Article 21A: เคोเคฐ्เค เคจे เคเคนा เคि เคถिเค्เคทा เคा เค เคงिเคाเคฐ เคेเคตเคฒ เคเค เคाเคจूเคจी เค เคงिเคाเคฐ เคจเคนीं เคฌเคฒ्เคि เคเค เคฎौเคฒिเค เค เคงिเคाเคฐ (Fundamental Right) เคนै।
1. เคฎुเค्เคฏ เคंเคेंเค: เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐी (Constitutional Obligation)
เคธुเคช्เคฐीเคฎ เคोเคฐ्เค เคจे เคธ्เคชเคท्เค เคिเคฏा เคนै เคि เคถिเค्เคทा เคช्เคฐเคฆाเคจ เคเคฐเคจा เคธเคฐเคाเคฐ เคे เคฒिเค "เคตिเคเคฒ्เคช" เคจเคนीं เคฌเคฒ्เคि "เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคฌाเคง्เคฏเคคा" เคนै।
Article 21A เคा เคเคฒ्เคฒेเค: เคोเคฐ्เค เคจे เคธंเคตिเคงाเคจ เคे เค เคจुเค्เคेเคฆ 21A เคा เคนเคตाเคฒा เคฆिเคฏा, เคो เคฏเคน เคोเคทिเคค เคเคฐเคคा เคนै เคि 6 เคธे 14 เคตเคฐ्เคท เคी เคเคฏु เคे เคฌเค्เคों เคे เคฒिเค เคถिเค्เคทा เคเค เคฎौเคฒिเค เค เคงिเคाเคฐ (Fundamental Right) เคนै।
เคฌुเคจिเคฏाเคฆी เคขांเคा: เคोเคฐ्เค เคे เค เคจुเคธाเคฐ, เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคถिเค्เคทा (Elementary Education) เค เคจ्เคฏ เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคाเคं เคी เคจींเคต
เคนै।
2. เคชांเค 'เคเคฐ्เคคเคต्เคฏ-เคงाเคฐी' (The Five Duty-Bearers)
เคเคธ्เคिเคธ เคชी.เคเคธ. เคจเคฐเคธिเคฎ्เคนा เคी เคฌेंเค เคจे เคถिเค्เคทा เคे เค เคงिเคाเคฐ เคो เคเคฎीเคจ เคชเคฐ เคเคคाเคฐเคจे เคे เคฒिเค 5 เคชเค्เคทों เคो เคिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐ เค เคนเคฐाเคฏा เคนै। เคฌ्เคฒॉเค เคฎें เคเคจ เคชॉเคंเค्เคธ เคो เคฌुเคฒेเค्เคธ เคฎें เคฒिเคें:
เคेंเคฆ्เคฐ เคเคฐ เคฐाเค्เคฏ เคธเคฐเคाเคฐ: เคซंเคก เคเคฐ เคจीเคคिเคฏां เคฌเคจाเคจा।
เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคช्เคฐाเคงिเคเคฐเคฃ (Local Authorities): เคฌ्เคฒॉเค เคฏा เคिเคฒा เคธ्เคคเคฐ เคชเคฐ เค्เคฐिเคฏाเคจ्เคตเคฏเคจ।
เคชเคก़ोเคธी เคธ्เคूเคฒ (Neighbourhood Schools): เคฌเค्เคों เคो เคเคจเคे เคเคฐ เคे เคชाเคธ เคถिเค्เคทा เคฆेเคจा।
เคฎाเคคा-เคชिเคคा/เค เคญिเคญाเคตเค: เคฌเค्เคों เคो เคธ्เคूเคฒ เคคเค เคชเคนुँเคाเคจा।
เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค เคถिเค्เคทเค: เคुเคฃเคตเคค्เคคाเคชूเคฐ्เคฃ เคถिเค्เคทा เคช्เคฐเคฆाเคจ เคเคฐเคจा।
* 25% เคเคฐเค्เคทเคฃ: เคช्เคฐाเคเคตेเค เคเคฐ เค เคจเคเคกेเคก เคธ्เคूเคฒों เคฎें 'เคเคฎเคोเคฐ เคตเคฐ्เค' (Weaker Sections) เคे เคฌเค्เคों เคे เคฒिเค 25% เคธीเคें เคเคฐเค्เคทिเคค เคเคฐเคจा เค เคจिเคตाเคฐ्เคฏ เคนै।
เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคฎें 25% เคोเคा (Section 12 of RTE Act)
เคฏเคน เคฒेเค เคा เคธเคฌเคธे เคตिเคตाเคฆिเคค เคเคฐ เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนिเคธ्เคธा เคนै।
เค เคจिเคตाเคฐ्เคฏ เคเคฐเค्เคทเคฃ: เค เคจเคเคกेเคก (Unaided) เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคो เค เคชเคจी เคंเค्เคฐी-เคฒेเคตเคฒ เค्เคฒाเคธ (เคैเคธे Class 1) เคฎें เคเคฎ เคธे เคเคฎ 25% เคธीเคें เคเคฎเคोเคฐ เคเคฐ เคตंเคिเคค เคตเคฐ्เคों เคे เคฒिเค เคเคฐเค्เคทिเคค เคเคฐเคจी เคนी เคนोंเคी।
เคธाเคฎाเคिเค เคธเคฎाเคตेเคถ: เคोเคฐ्เค เคจे เคเคนा เคि เคเคฐीเคฌ เคฌเค्เคों เคो เคชเคก़ोเคธ เคे เค เค्เคे เคธ्เคूเคฒों เคฎें เค เคฎीเคฐ เคฌเค्เคों เคे เคธाเคฅ เคชเคข़เคจे เคा เคฎौเคा เคฎिเคฒเคจा เคाเคนिเค เคคाเคि "เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा" (เค เคฎीเคฐों เคे เคฒिเค เค เคฒเค, เคเคฐीเคฌों เคे เคฒिเค เค เคฒเค) เคเคค्เคฎ เคนो เคธเคे।
4. 'เคธ्เคूเคฒ' เคी เคต्เคฏाเคชเค เคชเคฐिเคญाเคทा
เคोเคฐ्เค เคจे เคธाเฅ เคिเคฏा เคि เคเคธ เคจिเคฏเคฎ เคे เคฆाเคฏเคฐे เคฎें เคौเคจ-เคौเคจ เคธे เคธ्เคूเคฒ เคเคคे เคนैं:
เคธเคฐเคाเคฐी เคธ्เคूเคฒ (Government Schools)।
เคธเคฐเคाเคฐी เคธเคนाเคฏเคคा เคช्เคฐाเคช्เคค เคธ्เคूเคฒ (Aided Schools)।
เคตिเคถेเคท เคถ्เคฐेเคฃी เคे เคธ्เคूเคฒ (เคैเคธे: เคेเคจ्เคฆ्เคฐीเคฏ เคตिเคฆ्เคฏाเคฒเคฏ)।
เคจिเคी เคैเคฐ-เคธเคนाเคฏเคคा เคช्เคฐाเคช्เคค เคธ्เคूเคฒ (Private Unaided Schools)।
* 5 เคฎुเค्เคฏ 'Duty-Bearers': เคเคธ्เคिเคธ เคชी.เคเคธ. เคจเคฐเคธिเคฎ्เคนा เคเคฐ เคเคธ्เคिเคธ เค เคคुเคฒ เคเคธ. เคांเคฆुเคฐเคเคฐ เคी เคฌेंเค เคจे 5 เคिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐ เคชเค्เคทों เคी เคชเคนเคाเคจ เคी เคนै:
* เคเคชเคฏुเค्เคค เคธเคฐเคाเคฐ (Centre/State)
* เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคช्เคฐाเคงिเคเคฐเคฃ (Local Authority)
* เคชเคก़ोเคธी เคธ्เคूเคฒ (Neighbourhood Schools)
* เคฎाเคคा-เคชिเคคा/เค เคญिเคญाเคตเค
* เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค เคธ्เคूเคฒ เคถिเค्เคทเค
เคจ्เคฏाเคฏाเคฒเคฏ เคी เคिเคช्เคชเคฃी: "เคธंเคตिเคงाเคจ เคช्เคฐाเคฐंเคญिเค เคถिเค्เคทा เคो เค เคจ्เคฏ เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐเคคाเคं เคे เคฎुเคाเคฌเคฒे เคเค เคฎौเคฒिเค เค เคงिเคाเคฐ เคे เคฐूเคช เคฎें เคोเคทिเคค เคเคฐเคคा เคนै। เคฏเคน เคธाเคฎाเคिเค เคธเคฎाเคจเคคा เคเคฐ เคเคฐिเคฎा เคธुเคจिเคถ्เคिเคค เคเคฐเคจे เคे เคฒिเค เคเค เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคฐเคฃเคจीเคคि เคนै।"
เคฌ्เคฒॉเค เคी Google เคฐैंเคिंเค (SEO) เคเคฐ เคชाเค เคों เคी เคธเคฎเค เคฌเคข़ाเคจे เคे เคฒिเค FAQ (เค เค्เคธเคฐ เคชूเคे เคाเคจे เคตाเคฒे เคช्เคฐเคถ्เคจ) เคธेเค्เคถเคจ เคฌเคนुเคค เคช्เคฐเคญाเคตी เคนोเคคा เคนै। เคฏเคนाँ เคเคธ เคเคฌเคฐ เคธे เคुเฅे เคธเคฌเคธे เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธเคตाเคฒ เคเคฐ เคเคจเคे เคเคตाเคฌ เคฆिเค เคเค เคนैं:
เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธเคตाเคฒ-เคเคตाเคฌ (FAQ Section)
Q1. เคธुเคช्เคฐीเคฎ เคोเคฐ्เค เคจे เคถिเค्เคทा เคे เค เคงिเคाเคฐ (RTE) เคชเคฐ เค्เคฏा เคจเคฏा เคเคฆेเคถ เคฆिเคฏा เคนै?
เคเคค्เคคเคฐ: เคธुเคช्เคฐीเคฎ เคोเคฐ्เค เคจे เคธ्เคชเคท्เค เคिเคฏा เคนै เคि 6 เคธे 14 เคตเคฐ्เคท เคे เคฌเค्เคों เคो เคฎुเคซ्เคค เคถिเค्เคทा เคฆेเคจा เคธเคฐเคाเคฐ เคा เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคเคฐ्เคคเคต्เคฏ เคนै। เคोเคฐ्เค เคจे RTE เคเค्เค เคे เคคเคนเคค เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคฎें 25% เคोเคा เคो เค เคจिเคตाเคฐ्เคฏ เคฐूเคช เคธे เคฒाเคू เคเคฐเคจे เคชเคฐ เคोเคฐ เคฆिเคฏा เคนै, เคคाเคि เคเคฎเคोเคฐ เคตเคฐ्เค เคे เคฌเค्เคों เคो เคญी เคธเคฎाเคจ เค เคตเคธเคฐ เคฎिเคฒें।
Q2. RTE เคे เคคเคนเคค เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคฎें 25% เคเคฐเค्เคทเคฃ เค्เคฏा เคนै?
เคเคค्เคคเคฐ: เคฐाเคเค เคू เคเคुเคेเคถเคจ เคเค्เค (RTE) เคी เคงाเคฐा 12 เคे เค เคจुเคธाเคฐ, เคธเคญी เคจिเคी เคैเคฐ-เคธเคนाเคฏเคคा เคช्เคฐाเคช्เคค (Private Unaided) เคธ्เคूเคฒों เคो เค เคชเคจी เคชเคนเคฒी เคเค्เคทा (เคฏा เคช्เคฐी-เคช्เคฐाเคเคฎเคฐी) เคฎें 25% เคธीเคें เคเคฐ्เคฅिเค เคฐूเคช เคธे เคเคฎเคोเคฐ (EWS) เคเคฐ เคตंเคिเคค เคตเคฐ्เค เคे เคฌเค्เคों เคे เคฒिเค เคเคฐเค्เคทिเคค เคฐเคเคจी เคนोเคคी เคนैं। เคเคจเคी เคซीเคธ เคा เคญुเคเคคाเคจ เคธเคฐเคाเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เคिเคฏा เคाเคคा เคนै।
Q3. เคोเคฐ्เค เคจे เคिเคจ 5 'Duty-Bearers' (เคเคฐ्เคคเคต्เคฏ-เคงाเคฐिเคฏों) เคी เคชเคนเคाเคจ เคी เคนै?
เคเคค्เคคเคฐ: เคोเคฐ्เค เคจे เคเคนा เคนै เคि เคถिเค्เคทा เคे เค เคงिเคाเคฐ เคो เคธเคซเคฒ เคฌเคจाเคจे เคी เคिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐी เคเคจ 5 เคชเค्เคทों เคी เคนै:
* เคेंเคฆ्เคฐ เคเคฐ เคฐाเค्เคฏ เคธเคฐเคाเคฐें।
* เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคाเคฏ (เคจเคเคฐ เคจिเคเคฎ/เคชंเคाเคฏเคค)।
* เคชเคก़ोเคธ เคे เคธ्เคूเคฒ।
* เคฎाเคคा-เคชिเคคा เคฏा เค เคญिเคญाเคตเค।
* เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค เคตिเคฆ्เคฏाเคฒเคฏों เคे เคถिเค्เคทเค।
Q4. เค्เคฏा เคฏเคน เค เคงिเคाเคฐ เคेเคตเคฒ เคธเคฐเคाเคฐी เคธ्เคूเคฒों เคคเค เคธीเคฎिเคค เคนै?
เคเคค्เคคเคฐ: เคจเคนीं। เคธुเคช्เคฐीเคฎ เคोเคฐ्เค เคे เค เคจुเคธाเคฐ, เคฏเคน เค เคงिเคाเคฐ เคธเคฐเคाเคฐी, เคธเคนाเคฏเคคा เคช्เคฐाเคช्เคค (Aided), เคตिเคถेเคท เคถ्เคฐेเคฃी เคे เคธ्เคूเคฒों (เคैเคธे เคेเคตी) เคเคฐ เคจिเคी เคธ्เคूเคฒों เคชเคฐ เคญी เคฒाเคू เคนोเคคा เคนै। เคถिเค्เคทा เค เคฌ เคเค เคฎौเคฒिเค เค เคงिเคाเคฐ (Fundamental Right) เคนै, เคो เคเคฐ्เคिเคเคฒ 21A เคे เคคเคนเคค เคเคคा เคนै।
Q5. เคเคธ เคซैเคธเคฒे เคा เคเคฐीเคฌ เคชเคฐिเคตाเคฐों เคชเคฐ เค्เคฏा เค เคธเคฐ เคนोเคा?
เคเคค्เคคเคฐ: เคเคธ เคซैเคธเคฒे เคธे เคเคจ เคเคฐीเคฌ เคชเคฐिเคตाเคฐों เคो เคฎเคเคฌूเคคी เคฎिเคฒेเคी เคिเคจเคे เคฌเค्เคे เคธंเคธाเคงเคจों เคी เคเคฎी เคे เคाเคฐเคฃ เค เค्เคे เคธ्เคूเคฒों เคฎें เคจเคนीं เคชเฅ เคชाเคคे। เค เคฌ เคตे เคाเคจूเคจी เคฐूเคช เคธे เคชเคก़ोเคธ เคे เคिเคธी เคญी เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒ เคฎें 25% เคोเคे เคे เคคเคนเคค เคฆाเคिเคฒे เคा เคฆाเคตा เคเคฐ เคธเคเคคे เคนैं।
เคถिเค्เคทा เคी เคชเคนुँเค: เคเคธเคธे เคुเค्เคी-เคोเคชเคก़िเคฏों เคเคฐ เค्เคฐाเคฎीเคฃ เคเคฒाเคों เคे เคฌเค्เคों เคो เคฌเคก़े เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคฎें เคชเคข़เคจे เคा เคाเคจूเคจी เค เคงिเคाเคฐ เคฎिเคฒเคคा เคนै।เคถिเค्เคทा เคी เคชเคนुँเค: เคเคธเคธे เคुเค्เคी-เคोเคชเคก़िเคฏों เคเคฐ เค्เคฐाเคฎीเคฃ เคเคฒाเคों เคे เคฌเค्เคों เคो เคฌเคก़े เคช्เคฐाเคเคตेเค เคธ्เคूเคฒों เคฎें เคชเคข़เคจे เคा เคाเคจूเคจी เค เคงिเคाเคฐ เคฎिเคฒเคคा เคนै।
เคเคตाเคฌเคฆेเคนी: เค เคฌ เคธเคฐเคाเคฐ เคेเคตเคฒ เคซंเคก เคฆेเคเคฐ เคจเคนीं เคฌเค เคธเคเคคी, เคเคธे เคฏเคน เคธुเคจिเคถ्เคिเคค เคเคฐเคจा เคนोเคा เคि เคนเคฐ 'Duty-Bearer' เค เคชเคจा เคाเคฎ เคเคฐ เคฐเคนा เคนै।
เคธंเคตैเคงाเคจिเค เคตाเคฆा: เคฏเคน เคซैเคธเคฒा 2009 เคे RTE เคเค्เค เคे เคเคธ เคตाเคฆे เคो เคชूเคฐा เคเคฐเคคा เคนै เคो เคธเคฎाเค เคे เคเคिเคฐी เคฌเค्เคे เคคเค เคถिเค्เคทा เคชเคนुँเคाเคจे เคी เคฌाเคค เคเคฐเคคा เคนैi
Rashmi Ranjan
