เคाเคจे ,IAS เคกॉ. เคจाเคाเคฐ्เคुเคจ เคฌी. เคौเคก़ा เค्เคฏों เคเคฐ्เคा เคฎें เคนैं? เคฐाเคท्เค्เคฐเคชเคคि เคชुเคฐเคธ्เคाเคฐ เคे เคฒिเค AI เคซोเคो เคे เคเคธ्เคคेเคฎाเคฒ เคธे เคฒेเคเคฐ 51 เคเคฐोเคก़ เคा เคुเคฐ्เคฎाเคจा เคฎाเคซ เคเคฐเคจे เคे เคเคฐोเคชों เคคเค, เคชเคข़ें เคชूเคฐी เคฐिเคชोเคฐ्เค।
Presidential Award เคฏा 'AI เคा เคेเคฒ'? IAS เคจाเคाเคฐ्เคुเคจ เคฌी. เคौเคก़ा เคे เคตिเคตाเคฆों เคी เคชूเคฐी เคुंเคกเคฒी
Bhopal: เคฎเคง्เคฏ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคैเคกเคฐ เคे เคเคฐ्เคिเคค เคเคเคเคเคธ เค เคงिเคाเคฐी เคกॉ. เคจाเคाเคฐ्เคुเคจ เคฌी. เคौเคก़ा (IAS Nagarjun B. Gowda) เคเคจ เคฆिเคจों เคธुเคฐ्เคिเคฏों เคฎें เคนैं। เคเคญी เค เคชเคจी เคธाเคฆเคी เคเคฐ เคฎेเคนเคจเคค เคे เคฒिเค เคฏुเคตाเคं เคे เคช्เคฐेเคฐเคฃाเคธ्เคฐोเคค เคฐเคนे เคกॉ. เคौเคก़ा เค เคฌ เคंเคญीเคฐ เคเคฐोเคชों เคे เคेเคฐे เคฎें เคนैं। เคฐाเคท्เค्เคฐเคชเคคि เคธे เคฎिเคฒे เคฐाเคท्เค्เคฐीเคฏ เคเคฒ เคชुเคฐเคธ्เคाเคฐ เคฎें 'AI เคซोเคो' เคे เคเคธ्เคคेเคฎाเคฒ เคธे เคฒेเคเคฐ เคเคฐोเคก़ों เคे เคฎाเคเคจिंเค เคोเคाเคฒे เคคเค, เคเคจเคे เคाเคฐ्เคฏเคाเคฒ เคธे เคुเคก़े เคตिเคตाเคฆों เคจे เคช्เคฐเคถाเคธเคจिเค เคเคฒिเคฏाเคฐों เคฎें เคนเคฒเคเคฒ เคฎเคा เคฆी เคนै।
1. 'AI เคเคฎेเคेเคธ' เคธे เคीเคคा เคจेเคถเคจเคฒ เค เคตॉเคฐ्เคก? (เคคाเฅा เคตिเคตाเคฆ)
เคฆिเคธंเคฌเคฐ 2025 เคे เค ंเคค เคฎें เคเค เคौंเคाเคจे เคตाเคฒा เคुเคฒाเคธा เคนुเค। เคเคฐोเคช เคฒเคा เคि เคंเคกเคตा เคिเคฒा เคชंเคाเคฏเคค เคे เคธीเคเค เคฐเคนเคคे เคนुเค เคกॉ. เคจाเคाเคฐ्เคुเคจ เคौเคก़ा เคเคฐ เคเคฒेเค्เคเคฐ เคเคทเคญ เคुเคช्เคคा เคจे เคฐाเคท्เค्เคฐीเคฏ เคเคฒ เคชुเคฐเคธ्เคाเคฐ เคीเคคเคจे เคे เคฒिเค AI (Artificial Intelligence) เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคจाเค เคเค เคซเคฐ्เคी เคคเคธ्เคตीเคฐों เคा เคธเคนाเคฐा เคฒिเคฏा।
* เคเคฐोเคช: เคฆैเคจिเค เคญाเคธ्เคเคฐ เคी เคฐिเคชोเคฐ्เค เคे เค เคจुเคธाเคฐ, เคชोเคฐ्เคเคฒ เคชเคฐ เค เคชเคฒोเคก เคी เคเค เคเค เคคเคธ्เคตीเคฐों เคฎें 'AI เคตॉเคเคฐเคฎाเคฐ्เค' (เคैเคธे Gemini AI เคा เคฒोเคो) เคชाเคฏा เคเคฏा। เคเคนाँ เคाเคเคों เคชเคฐ เคคाเคฒाเคฌ เคเคฐ เคुเคं เคฆिเคाเค เคเค, เคตเคนां เฅเคฎीเคจी เคนเคीเคเคค เคฎें เคाเคฒी เคฎैเคฆाเคจ เคฏा เคेเคค เคฎिเคฒे।
* เคฌเคाเคต: เคกॉ. เคौเคก़ा เคจे เคเคจ เคเคฐोเคชों เคो เคธिเคฐे เคธे เคाเคฐिเค เคเคฐเคคे เคนुเค เคเคนा เคि 1.29 เคฒाเค เคाเคฐ्เคฏों เคा เคญौเคคिเค เคธเคค्เคฏाเคชเคจ เคेंเคฆ्เคฐ เคธเคฐเคाเคฐ เคจे เคिเคฏा เคฅा। เคเคจ्เคนोंเคจे เคฆाเคตा เคिเคฏा เคि เคुเค เคถเคฐाเคฐเคคी เคคเคค्เคตों เคจे 'Catch the Rain' เคชोเคฐ्เคเคฒ เคชเคฐ เคซเคฐ्เคी เคซोเคो เค เคชเคฒोเคก เคिเค เคนैं เคคाเคि เคเคจเคी เคเคตि เคเคฐाเคฌ เคी เคा เคธเคे।
2. ₹51 เคเคฐोเคก़ เคा เคुเคฐ्เคฎाเคจा ₹4,000 เคฎें เคฌเคฆเคฒा!
เคฏเคน เคฎाเคฎเคฒा เคนเคฐเคฆा เคिเคฒे เคा เคนै เคเคฌ เคกॉ. เคौเคก़ा เคตเคนां ADM เคฅे। RTI เคाเคฐ्เคฏเคเคฐ्เคคा เคเคจंเคฆ เคाเค เคจे เคเคจ เคชเคฐ เคंเคญीเคฐ เคญ्เคฐเคท्เคाเคाเคฐ เคे เคเคฐोเคช เคฒเคाเค:
* เคฎाเคฎเคฒा: เคเค เคจिเคी เคंเคชเคจी (Path India) เคชเคฐ เค เคตैเคง เคเคค्เคเคจเคจ เคे เคฒिเค เคชเคนเคฒे เคे เค เคงिเคाเคฐी เคจे ₹51.67 เคเคฐोเคก़ เคा เคญाเคฐी-เคญเคฐเคเคฎ เคुเคฐ्เคฎाเคจा เคช्เคฐเคธ्เคคाเคตिเคค เคिเคฏा เคฅा।
* เคตिเคตाเคฆ: เคกॉ. เคौเคก़ा เคจे เคชเคฆเคญाเคฐ เคธंเคญाเคฒเคคे เคนी เคเคธ เคुเคฐ्เคฎाเคจे เคो เคเคाเคเคฐ เคฎाเคค्เคฐ ₹4,032 เคเคฐ เคฆिเคฏा। RTI เคाเคฐ्เคฏเคเคฐ्เคคा เคा เคฆाเคตा เคนै เคि เคเคธเคे เคฌเคฆเคฒे เคเคฐोเคก़ों เคी เคฐिเคถ्เคตเคค เคฒी เคเค, เคนाเคฒांเคि เคกॉ. เคौเคก़ा เคा เคเคนเคจा เคนै เคि เคชिเคเคฒा เคจोเคिเคธ เคคเคเคจीเคी เคฐूเคช เคธे เคเคฒเคค เคฅा เคเคฐ เคเคจ्เคนोंเคจे เคจिเคฏเคฎाเคจुเคธाเคฐ เคुเคฐ्เคฎाเคจा เคคเคฏ เคिเคฏा।
3. เคญोเคชाเคฒ เคฎें เคเคฐोเฅों เคी เฅเคฎीเคจ เคा เคธौเคฆा
เคตिเคตाเคฆों เคी เคเคก़ी เคฏเคนीं เคจเคนीं เคฐुเคเคคी। เคเคจ เคชเคฐ เคเคฐोเคช เคฒเคा เคนै เคि เคเคจ्เคนोंเคจे เคญोเคชाเคฒ เคฎें เคเคฐीเคฌ 8 เคเคเคก़ เคी เคฌेเคถเคीเคฎเคคी เคเคฎीเคจ เคฌเคนुเคค เคนी เคเคฎ เคฆाเคฎ (เคเคฐीเคฌ ₹90 เคฒाเค) เคฎें เคเคฐीเคฆी।
* เคตिเคฐोเคงिเคฏों เคा เคฆाเคตा เคนै เคि เคเคธ เคเคฎीเคจ เคी เคฌाเคाเคฐ เคीเคฎเคค เคเคฐोเคก़ों เคฎें เคนै เคเคฐ เคฏเคน เคธौเคฆा 'เค เคोเคทिเคค เคเคฏ' เคा เคนिเคธ्เคธा เคนै।
* เค เคงिเคाเคฐी เคจे เคเคจ เคเคฐोเคชों เคชเคฐ เคธเคซाเค เคฆेเคคे เคนुเค เคเคนा เคि เคเคจเคी เคธเคญी เคเคฒ-เค เคเคฒ เคธंเคชเคค्เคคिเคฏों เคी เคाเคจเคाเคฐी เคธเคฐเคाเคฐ เคो เคฆी เคเค เคนै เคเคฐ เคธเคฌ เคुเค เคाเคจूเคจ เคे เคฆाเคฏเคฐे เคฎें เคนै।
4. เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा เคी 'เคชाเคตเคฐ เคเคชเคฒ' เคเคฎेเค เคชเคฐ เคंเค
เคกॉ. เคจाเคाเคฐ्เคुเคจ เคौเคก़ा เคจे UPSC AIR 5 IAS เคธृเคท्เคि เคเคฏंเคค เคฆेเคถเคฎुเค เคธे เคถाเคฆी เคी เคนै। เคฆोเคจों เคी เคोเคก़ी เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा เคชเคฐ เคฌेเคนเคฆ เคฒोเคเคช्เคฐिเคฏ เคนै। เคฒेเคिเคจ เคเคจ เคตिเคตाเคฆों เคे เคฌाเคฆ เคเคจเคी 'เคเคฅिเค्เคธ' (Ethics) เคชเคฐ เคญी เคธเคตाเคฒ เคเค เคฐเคนे เคนैं, เค्เคฏोंเคि เคกॉ. เคौเคก़ा เคुเคฆ เคเคฅिเค्เคธ เคตिเคทเคฏ เคชเคฐ เคिเคคाเคฌ เคे เคธเคน-เคฒेเคเค เคญी เคฐเคนे เคนैं।
เค्เคฏा เคกॉ. เคौเคก़ा เคชเคฐ เคนोเคी เคाเคฐ्เคฐเคตाเค?
เคซिเคฒเคนाเคฒ, เคฎเคง्เคฏ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคถाเคธเคจ เคเคธ เคชूเคฐे เคฎाเคฎเคฒे เคी เค ंเคฆเคฐूเคจी เคांเค เคเคฐ เคฐเคนा เคนै। เคกॉ. เคौเคก़ा เคจे เคเคจ เคฒोเคों เคो เคाเคจूเคจी เคจोเคिเคธ (Defamation Notice) เคญी เคญेเคा เคนै เคो เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा เคชเคฐ เคเคจเคे เคिเคฒाเคซ เค เคญिเคฏाเคจ เคเคฒा เคฐเคนे เคนैं। เค เคฌ เคฆेเคเคจा เคฏเคน เคนै เคि เคांเค เคฎें 'AI เคธ्เคैเคฎ' เคे เคเคฐोเคช เคธเค เคธाเคฌिเคค เคนोเคคे เคนैं เคฏा เคฏเคน เคेเคตเคฒ เคเค เคช्เคฐเคถाเคธเคจिเค เคช्เคฐเค्เคฐिเคฏा เคा เคนिเคธ्เคธा เคฅा।
Rashmi Ranjan
